Bệnh tiêu chảy cấp do vi-rút Rota hiện đang là một trong những nguyên nhân gây tiêu chảy nặng và nhập viện nhiều nhất ở trẻ dưới 5 tuổi, đặc biệt trong giai đoạn giao mùa khi điều kiện vệ sinh môi trường và nguồn nước thay đổi. Với khả năng lây lan nhanh, dễ bùng phát thành ổ dịch nhỏ trong gia đình, nhà trẻ hoặc cộng đồng, bệnh có thể gây ra những biến chứng nguy hiểm như mất nước, rối loạn điện giải, trụy mạch và thậm chí đe dọa tính mạng trẻ nếu không được phát hiện sớm và xử trí kịp thời.
Nhằm giúp phụ huynh hiểu rõ cơ chế gây bệnh, dấu hiệu nhận biết, cách phòng tránh và các khuyến cáo quan trọng từ ngành y tế, bài viết này được CDC Hà Tĩnh triển khai với mục tiêu cung cấp thông tin chính thống, dễ hiểu và có giá trị thực tiễn, góp phần bảo vệ sức khỏe cho trẻ nhỏ trong cộng đồng.
1. Bệnh tiêu chảy cấp do vi-rút Rota là gì?
Bệnh tiêu chảy cấp do vi-rút Rota là một trong những bệnh truyền nhiễm nguy hiểm nhất ở trẻ nhỏ và là nguyên nhân hàng đầu gây tiêu chảy nặng phải nhập viện trên toàn cầu. Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), trước khi có vắc xin, mỗi năm vi-rút Rota gây ra hơn 450.000 ca tử vong ở trẻ dưới 5 tuổi. Tại Việt Nam, bệnh xuất hiện quanh năm và tăng mạnh vào mùa đông – xuân, đặc biệt ở những nơi điều kiện vệ sinh nước và môi trường chưa đảm bảo.
Vi-rút Rota có hình dạng bánh xe khi soi dưới kính hiển vi điện tử (rota – “bánh xe”), vì thế nó được đặt tên như vậy. Loại vi-rút này có cấu trúc bền vững, tồn tại lâu ngoài môi trường, chịu được nhiều loại chất sát khuẩn thông thường, khiến việc kiểm soát và ngăn ngừa lây lan trở nên khó khăn hơn.
Ở trẻ nhỏ, hệ miễn dịch chưa hoàn thiện nên dễ bị tấn công bởi vi-rút Rota. Trẻ từ 6 tháng đến 24 tháng tuổi là nhóm có nguy cơ cao nhất. Người lớn có thể nhiễm vi-rút nhưng thường không biểu hiện nghiêm trọng như ở trẻ em, tuy nhiên họ vẫn có thể truyền bệnh cho trẻ.
2. Cơ chế gây bệnh: Vì sao vi-rút Rota gây tiêu chảy nặng?
Để hiểu vì sao bệnh tiêu chảy cấp do vi-rút Rota lại đặc biệt nguy hiểm ở trẻ nhỏ, cần nhìn vào cách vi-rút này tấn công cơ thể và gây tổn thương hệ tiêu hóa.
Khi vi-rút Rota xâm nhập vào cơ thể qua đường miệng – một con đường lây truyền phổ biến ở trẻ em – nó nhanh chóng đến ruột non, nơi có rất nhiều tế bào biểu mô đảm nhiệm chức năng hấp thu nước, đường, muối và các chất dinh dưỡng. Đây là “mục tiêu” mà vi-rút Rota tấn công đầu tiên. Vi-rút đi vào các tế bào này thông qua bề mặt nhung mao ruột, sau đó nhân lên với tốc độ rất nhanh, làm tế bào bị phá hủy hàng loạt.
Khi lớp tế bào nhung mao bị tổn thương nghiêm trọng, ruột mất khả năng hấp thụ nước và chất dinh dưỡng. Nước thay vì được tái hấp thu trở lại cơ thể lại bị đẩy ồ ạt xuống đại tràng, gây tình trạng tiêu chảy nhiều nước, phân lỏng và chua. Đồng thời, các enzyme tiêu hóa như lactase, maltase, sucrase bị suy giảm. Điều này không chỉ làm trẻ tiêu chảy nặng hơn mà còn gây khó tiêu, chướng bụng, kém dung nạp chất bột đường, khiến bệnh kéo dài nhiều ngày.
Ngoài ra, vi-rút Rota còn làm mất bicarbonate, natri, kali – những chất điện giải quan trọng duy trì hoạt động của tế bào. Sự thất thoát điện giải khiến trẻ rơi vào mất nước nhanh, da khô, mắt trũng, môi nứt nẻ, tiểu ít hoặc không tiểu. Nếu mất nước quá mức mà không được bù kịp thời, trẻ có thể bị trụy mạch, rối loạn nhịp tim, co giật và nguy cơ tử vong cao.
Hơn nữa, vi-rút Rota còn giải phóng toxin (độc tố NSP4), một yếu tố phá vỡ cân bằng ion trong ruột, kích thích tiết dịch mạnh, làm tiêu chảy càng trầm trọng. Ngay cả khi triệu chứng đã giảm, lớp niêm mạc ruột cần vài tuần để hồi phục hoàn toàn, khiến trẻ dễ bị suy dinh dưỡng, sụt cân, và tăng nguy cơ mắc bệnh nhiễm trùng khác sau đó.
Vì vậy, hiểu rõ cơ chế gây bệnh giúp cha mẹ nhận thức được mức độ nguy hiểm và chủ động bảo vệ trẻ trước bệnh tiêu chảy cấp do vi-rút Rota.
3. Nguồn truyền nhiễm: Vi-rút Rota đến từ đâu?
Để hiểu rõ cách phòng tránh bệnh tiêu chảy cấp do vi-rút Rota, phụ huynh cần nắm được vi-rút Rota xuất phát từ đâu và tồn tại như thế nào trong môi trường. Đây là loại vi-rút có khả năng sống rất mạnh mẽ và dễ dàng lây lan, ngay cả khi lượng mầm bệnh cực kỳ nhỏ mà mắt thường không thể nhìn thấy.
.1. Phân của trẻ bệnh – nguồn lây phổ biến nhất
Vi-rút Rota được thải ra với mật độ rất cao trong phân của trẻ mắc bệnh. Ước tính 1 gam phân của trẻ bị nhiễm có thể chứa tới hàng tỷ hạt vi-rút – đủ để gây bệnh cho hàng trăm người khác nếu không được xử lý đúng cách.
Trẻ mắc bệnh có thể thải vi-rút:
- 2 ngày trước khi có triệu chứng,
- và 7–10 ngày sau khi khỏi bệnh,
khiến nguy cơ lây lan kéo dài và khó kiểm soát hơn so với nhiều loại vi-rút khác.
3.2. Nguồn nước sinh hoạt không đảm bảo
Nguồn nước bị ô nhiễm phân là môi trường lý tưởng để vi-rút Rota tồn tại trong thời gian dài. Vi-rút có thể sống sót trong:
- Nước giếng đào
- Nước sông, ao hồ
- Hệ thống nước sinh hoạt bị rò rỉ, nhiễm bẩn
- Nước rửa thực phẩm không đảm bảo vệ sinh
Việc sử dụng nước chưa đun sôi hoặc pha sữa cho trẻ bằng nước không sạch sẽ làm tăng nguy cơ mắc bệnh tiêu chảy cấp do vi-rút Rota.
3.3. Thực phẩm nhiễm khuẩn
Thực phẩm có thể bị nhiễm vi-rút nếu:
- Được rửa bằng nước bẩn
- Chế biến trên bề mặt không sạch
- Tiếp xúc với tay người chế biến không vệ sinh
- Không được nấu chín kỹ
Rau sống, trái cây, thức ăn đường phố, đồ nguội là những nhóm nguy cơ cao.
3.4. Đồ chơi, vật dụng sinh hoạt của trẻ
Vi-rút Rota có thể tồn tại trên:
- Đồ chơi
- Bàn ghế
- Tay nắm cửa
- Sàn nhà
- Xe đẩy, nôi, ghế ăn
- Chăn gối, quần áo
Các vật dụng này rất dễ bị nhiễm mầm bệnh từ tay trẻ hoặc từ phân khi thay tã. Nếu cha mẹ không vệ sinh thường xuyên, vi-rút có thể tồn tại nhiều giờ đến nhiều ngày.
3.5. Tay – cầu nối lây nhiễm quan trọng nhất
Tay của người chăm sóc trẻ là phương tiện lây nhiễm phổ biến. Chỉ cần:
- Thay tã cho trẻ
- Dọn dẹp phân
- Rửa bình sữa
- Chạm vào đồ chơi bẩn
… mà không rửa tay bằng xà phòng, vi-rút sẽ theo tay sang đồ vật khác hoặc trực tiếp vào miệng trẻ.
3.6. Bề mặt môi trường – nơi vi-rút sống rất bền
Vi-rút Rota có khả năng sống sót:
- Nhiều giờ trên tay
- Nhiều ngày trên bề mặt nhựa, kim loại
- Nhiều tuần trong nước
Thậm chí vi-rút có thể kháng lại nhiều chất tẩy rửa thông thường. Điều này lý giải vì sao bệnh vẫn tiếp tục lây lan dù phụ huynh đã vệ sinh bề mặt bằng các sản phẩm lau dọn thông thường.
3.7. Người mang vi-rút không triệu chứng
Không phải ai nhiễm vi-rút Rota cũng biểu hiện bệnh. Người lớn hoặc trẻ lớn đã từng nhiễm trước đó có thể chỉ mắc bệnh nhẹ hoặc không có triệu chứng, nhưng vẫn thải vi-rút ra môi trường và lây sang trẻ nhỏ. Đây là lý do khiến bệnh tiêu chảy cấp do vi-rút Rota xảy ra liên tục trong năm, ngay cả ở những gia đình có điều kiện sống sạch sẽ.
3.8. Môi trường tập thể – nơi bệnh dễ bùng phát
Các khu vực như:
- Nhà trẻ
- Trường mầm non
- Khu vui chơi
- Bệnh viện
- Trung tâm giữ trẻ
… là nơi trẻ tiếp xúc gần nhau và dùng chung đồ chơi, nên vi-rút có cơ hội lan nhanh chóng. Chỉ cần một trẻ nhiễm bệnh, nguy cơ lây cho cả lớp là rất cao.
4. Triệu chứng thường gặp của bệnh tiêu chảy cấp do vi-rút Rota
Triệu chứng của bệnh tiêu chảy cấp do vi-rút Rota thường xuất hiện đột ngột và tiến triển rất nhanh chỉ trong vài giờ đến một ngày. Ban đầu, trẻ có thể chỉ hơi mệt hoặc biếng ăn, nhưng sau đó các biểu hiện nặng dần lên, khiến cha mẹ không kịp trở tay nếu không chú ý quan sát.
4.1. Nôn ói – dấu hiệu khởi phát sớm
Nôn ói là biểu hiện xuất hiện sớm nhất, thường 6–12 giờ trước khi trẻ bắt đầu tiêu chảy. Trẻ có thể nôn ngay cả khi bụng rỗng, nôn nhiều lần liên tục, đôi khi nôn vọt. Nôn làm trẻ mất nước, mất muối rất nhanh và khiến việc bù nước trở nên khó khăn. Nhiều trẻ nôn đến mức không giữ được bất cứ thứ gì trong dạ dày, bao gồm cả nước oresol hoặc sữa mẹ.
4.2. Tiêu chảy nhiều lần, kéo dài
Tiêu chảy là triệu chứng điển hình nhất. Phân của trẻ thường:
- Lỏng như nước
- Có mùi chua, đôi khi sủi bọt
- Có thể màu vàng nhạt hoặc xanh
Trẻ đi ngoài từ 5–20 lần mỗi ngày, mỗi lần lượng phân khá nhiều. Tiêu chảy kéo dài 3–7 ngày, đôi trường hợp đến 10 ngày nếu không được chăm sóc đúng cách. Tần suất tiêu chảy cao là nguyên nhân chính gây mất nước cấp, nguy hiểm nhất của bệnh.
4.3. Đau bụng và quấy khóc kéo dài
Do ruột bị viêm và kích thích, trẻ thường đau quặn bụng từng đợt. Trẻ không biết diễn đạt bằng lời nên biểu hiện bằng:
- Quấy khóc không ngừng
- Bỏ bú, bỏ ăn
- Bứt rứt, khó chịu
- Co chân lên bụng mỗi khi đau
Triệu chứng này khiến trẻ rất mệt mỏi, mất sức nhanh.
4.4. Sốt – phản ứng của cơ thể khi vi-rút tấn công
Một số trẻ chỉ sốt nhẹ, nhưng cũng có trẻ sốt cao tới 39–40°C. Sốt thường kéo dài trong 1–2 ngày đầu, sau đó giảm dần khi hệ miễn dịch bắt đầu đáp ứng. Tuy nhiên, sốt cao kéo dài có thể làm trẻ mất nước nhanh hơn và tăng nguy cơ co giật, đặc biệt ở trẻ có tiền sử sốt co giật.
4.5. Dấu hiệu mất nước – nguy hiểm nhất và cần nhận biết sớm
Mất nước do nôn và tiêu chảy quá mức là biến chứng chính khiến trẻ có nguy cơ tử vong. Cha mẹ cần theo dõi sát sao các dấu hiệu:
- Trẻ khát nhiều, đòi uống nước liên tục
- Môi khô, lưỡi khô
- Nước mắt ít hoặc khóc không ra nước mắt
- Tiểu ít, tã khô lâu bất thường
- Nước tiểu vàng sẫm
- Da khô, mất đàn hồi
- Mắt trũng, quầng thâm
- Trẻ mệt lả, ngủ li bì, khó đánh thức
Nếu mất nước nặng, trẻ có thể rơi vào tình trạng:
- Tay chân lạnh, da nổi bông
- Thở nhanh hoặc thở gấp
- Mạch yếu
- Co giật
- Lờ đờ, hôn mê
Đây là tình trạng cấp cứu, cần đưa trẻ đến bệnh viện ngay lập tức.
5. Biến chứng nguy hiểm của bệnh tiêu chảy cấp do vi-rút Rota
Bệnh tiêu chảy cấp do vi-rút Rota không chỉ gây mất nước đơn thuần mà còn tạo ra nhiều biến chứng phức tạp, đe dọa trực tiếp đến tính mạng trẻ nhỏ. Việc phát hiện và xử trí chậm trễ có thể khiến bệnh diễn tiến nặng hơn trong chỉ vài giờ. Dưới đây là những biến chứng nguy hiểm mà phụ huynh cần đặc biệt lưu ý:
5.1. Mất nước nặng – biến chứng thường gặp và nguy hiểm nhất
Mất nước là nguyên nhân hàng đầu khiến trẻ phải nhập viện khi mắc bệnh tiêu chảy cấp do vi-rút Rota. Do trẻ nôn ói và tiêu chảy liên tục, lượng nước và chất điện giải trong cơ thể giảm nhanh chóng. Khi trẻ mất trên 10% lượng nước cơ thể, các biểu hiện như mắt trũng sâu, môi khô nứt, tiểu rất ít hoặc không tiểu, thở nhanh, tay chân lạnh bắt đầu xuất hiện. Nếu không bù nước kịp thời, trẻ có thể rơi vào sốc mất nước và tử vong.
5.2. Trụy mạch – hậu quả của mất nước nghiêm trọng
Trụy mạch xảy ra khi cơ thể không đủ dịch để duy trì áp lực máu lưu thông. Trẻ trở nên lơ mơ, da lạnh, mạch nhanh và yếu, huyết áp tụt. Đây là tình trạng cấp cứu nguy hiểm, cần can thiệp y tế ngay lập tức. Trụy mạch thường xuất hiện ở trẻ mất nước quá nhanh hoặc không được xử trí đúng cách tại nhà.
5.3. Rối loạn điện giải – nguyên nhân gây co giật và hôn mê
Điện giải như natri, kali, bicarbonate đóng vai trò cực kỳ quan trọng trong hoạt động của tế bào thần kinh và cơ bắp. Khi trẻ bị tiêu chảy và nôn nhiều, các chất này bị mất đi, gây ra rối loạn điện giải trầm trọng. Trẻ có thể co giật, nhịp tim bất thường, chuột rút, thở nhanh, lơ mơ hoặc hôn mê. Đây là lý do tại sao việc pha và sử dụng oresol đúng cách là vô cùng quan trọng.
5.4. Suy thận cấp – biến chứng tiềm ẩn nhưng nguy hiểm
Suy thận cấp xảy ra khi thận không nhận đủ máu do cơ thể mất nước quá nhiều. Trẻ tiểu rất ít hoặc không tiểu, cơ thể tích tụ độc chất, dẫn đến phù toàn thân, thở khó và rối loạn ý thức. Nếu không điều trị kịp thời, trẻ có thể phải lọc máu hoặc đối mặt với biến chứng nguy hiểm lâu dài.
5.5. Suy dinh dưỡng – hậu quả kéo dài sau khi khỏi bệnh
Khi mắc bệnh tiêu chảy cấp do vi-rút Rota, trẻ thường biếng ăn, tiêu hóa kém và không hấp thu được dinh dưỡng. Nếu bệnh kéo dài, trẻ sẽ sụt cân nhanh, giảm sức đề kháng và dễ mắc các bệnh khác. Trẻ cần thời gian hồi phục niêm mạc ruột, do đó giai đoạn sau bệnh là thời điểm dễ xảy ra suy dinh dưỡng nếu cha mẹ không bổ sung dinh dưỡng hợp lý.
6. Cách phòng tránh bệnh tiêu chảy cấp do vi-rút Rota
Phòng bệnh luôn là biện pháp an toàn và hiệu quả nhất để bảo vệ trẻ khỏi các biến chứng nguy hiểm. CDC Hà Tĩnh khuyến cáo phụ huynh thực hiện đầy đủ các biện pháp dưới đây nhằm giảm nguy cơ mắc bệnh tiêu chảy cấp do vi-rút Rota trong cộng đồng.
6.1. Rửa tay đúng cách – thói quen nhỏ nhưng hiệu quả lớn
Rửa tay bằng xà phòng và nước sạch là biện pháp đơn giản giúp ngăn chặn nhiều bệnh truyền nhiễm, đặc biệt là các bệnh lây qua đường phân – miệng như Rota. Phụ huynh cần rửa tay đúng cách trong các thời điểm:
- Trước khi ăn hoặc chế biến thức ăn
- Sau khi đi vệ sinh
- Sau khi thay tã hoặc xử lý chất thải của trẻ
- Sau khi dọn dẹp đồ chơi
- Trước khi cho trẻ ăn hoặc bú
Đối với trẻ lớn, cần hướng dẫn trẻ rửa tay đúng kỹ thuật, trong ít nhất 20 giây với xà phòng.
6.2. Đảm bảo vệ sinh nguồn nước và thực phẩm
Nguồn nước không an toàn là yếu tố làm gia tăng nguy cơ mắc bệnh tiêu chảy cấp do vi-rút Rota. Phụ huynh cần:
- Sử dụng nước sạch trong ăn uống và sinh hoạt
- Uống nước đun sôi để nguội
- Rửa sạch thực phẩm, rau củ dưới vòi nước sạch
- Không cho trẻ uống nước lã hoặc nước chưa đun sôi
- Đảm bảo dụng cụ chế biến thức ăn phải được rửa sạch và phơi khô
Những khu vực có nguồn nước không ổn định cần đun sôi hoàn toàn hoặc dùng thiết bị lọc nước đạt chuẩn.
6.3. Vệ sinh đồ dùng và không gian của trẻ
Trẻ nhỏ thường xuyên tiếp xúc với đồ chơi, ghế ngồi, bàn ăn – những bề mặt dễ nhiễm vi-rút. Vì vậy:
- Tiệt trùng bình sữa, núm ti, thìa, bát, cốc bằng nước sôi
- Rửa đồ chơi của trẻ bằng nước nóng hoặc dung dịch sát khuẩn định kỳ
- Lau sạch tay nắm cửa, sàn nhà, bàn ghế, bô vệ sinh
- Giặt quần áo, khăn lau mặt của trẻ bằng nước nóng hoặc xà phòng sát khuẩn
Việc vệ sinh đúng cách không chỉ ngăn ngừa vi-rút Rota mà còn giảm nguy cơ mắc các bệnh tiêu hóa – hô hấp khác.
6.4. Xử lý chất thải đúng quy định – ngăn chặn lây lan trong cộng đồng
Chất thải của trẻ mắc bệnh tiêu chảy chứa lượng vi-rút Rota rất lớn, có thể lây sang người chăm sóc hoặc trẻ khác nếu không xử lý cẩn thận:
- Sử dụng nhà vệ sinh hợp vệ sinh
- Đổ chất thải đúng nơi quy định
- Tuyệt đối không đổ phân trẻ vào nguồn nước ao, hồ, sông suối
- Không dùng phân tươi để bón cây, rau, hoa màu
- Khử khuẩn khu vực xử lý chất thải bằng dung dịch Cloramin B theo hướng dẫn của ngành y tế
6.5. Cho trẻ bú mẹ hoàn toàn trong 6 tháng đầu
Sữa mẹ chứa nhiều kháng thể tự nhiên (đặc biệt là IgA) giúp bảo vệ trẻ khỏi các vi-rút đường tiêu hóa, trong đó có vi-rút Rota. Bú mẹ hoàn toàn trong 6 tháng đầu giúp:
- Tăng cường miễn dịch
- Giảm nguy cơ tiêu chảy
- Hỗ trợ hệ tiêu hóa của trẻ khỏe mạnh
- Ngăn ngừa suy dinh dưỡng
Mẹ nên tiếp tục cho bú đến 24 tháng để tăng cường sức khỏe cho trẻ.
6.6. Tiêm vắc xin phòng Rota – biện pháp hiệu quả nhất
Vắc xin là phương pháp hiệu quả nhất để ngăn ngừa bệnh tiêu chảy cấp do vi-rút Rota. Theo Bộ Y tế, vắc xin Rota giúp:
- Giảm từ 85–95% nguy cơ tiêu chảy nặng
- Giảm đáng kể tỷ lệ nhập viện
- Giảm tử vong do tiêu chảy ở trẻ nhỏ
Khuyến cáo:
- Trẻ bắt đầu uống vắc xin từ 6 tuần tuổi
- Tùy loại vắc xin, trẻ cần uống 2 hoặc 3 liều
- Phải uống đủ và đúng lịch để đạt hiệu quả tối đa
- Càng uống sớm, trẻ càng được bảo vệ sớm
Vắc xin Rota là vắc xin uống, không phải tiêm, rất dễ sử dụng và an toàn cho trẻ nhỏ.
Khuyến cáo từ CDC Hà Tĩnh
Trung tâm Kiểm soát bệnh tật Hà Tĩnh (CDC Hà Tĩnh) là đơn vị chuyên môn trực thuộc Sở Y tế Hà Tĩnh, có nhiệm vụ giám sát dịch bệnh, triển khai các chương trình y tế dự phòng và hướng dẫn người dân thực hiện các biện pháp bảo vệ sức khỏe.
Trước tình hình bệnh tiêu chảy cấp do vi-rút Rota gia tăng ở trẻ nhỏ, CDC Hà Tĩnh khuyến nghị phụ huynh duy trì vệ sinh cá nhân, sử dụng nguồn nước an toàn, theo dõi dấu hiệu mất nước của trẻ, cho trẻ uống vắc xin Rota đầy đủ và đưa trẻ đến cơ sở y tế khi có dấu hiệu bất thường.
CDC Hà Tĩnh luôn đồng hành cùng cộng đồng, cập nhật thông tin chính thống và hỗ trợ người dân trong công tác phòng chống dịch bệnh.
Thông tin liên hệ CDC Hà Tĩnh
TRUNG TÂM KIỂM SOÁT BỆNH TẬT HÀ TĨNH (CDC Hà Tĩnh)
???? 229 Nguyễn Huy Tự, Phường Thành Sen, TP. Hà Tĩnh
☎ 0239 3856 661
???? soytetinh.gov.vn – cdc.hatinh.gov.vn